Akademik Dergi Kayıtlarında Etik ve Kalite Standartları

Akademik Dergi Kayıtlarında Etik ve Kalite Standartları

Akademik dünyada bilginin üretimi ve yayılımı, güvenilirlik ve dürüstlük ilkeleri üzerine kuruludur. Bu bağlamda, akademik dergilerin çeşitli indeksleme sistemlerine (Scopus, Web of Science, PubMed, DOAJ vb.) kayıt süreçlerinde ve genel yayın faaliyetlerinde etik ve kalite standartlarına uymaları hayati bir öneme sahiptir. Bu standartlar, hem araştırmanın bütünlüğünü korumak hem de bilimsel topluluğa ve genel kamuoyuna sunulan bilgilerin doğruluğunu ve güvenilirliğini temin etmek açısından vazgeçilmezdir. İndeksleme kuruluşları, başvuran dergilerin bu standartlara ne ölçüde riayet ettiğini titizlikle değerlendirir ve bu, kabul süreçlerindeki en temel kriterlerden biridir.

Temel Etik Standartlar ve İlkeler:

Akademik yayıncılıkta uyulması beklenen başlıca etik standartlar şunlardır:

1. Yazarlık ve Katkıda Bulunma (Authorship and Contributorship):

   • Yazarlık hakkı, araştırmanın tasarımına, veri toplanmasına, analizine veya yorumlanmasına önemli entelektüel katkıda bulunan ve makalenin nihai halini onaylayan kişilere verilmelidir.
   • Teşekkür (acknowledgements) bölümünde, araştırmaya önemli katkısı olmayan ancak destek sağlayan (teknik yardım, finansman sağlama vb.) kişi ve kurumlara yer verilmelidir.
   • Hayali yazarlık (ghost authorship), hediye yazarlık (gift authorship) veya hak etmeyen kişilerin yazar olarak eklenmesi gibi uygulamalar kesinlikle kabul edilemez.

2. Özgünlük ve İntihal (Originality and Plagiarism):

   • Yayınlanan makaleler, yazarların kendi özgün çalışmalarını yansıtmalı ve daha önce başka bir yerde (kısmen veya tamamen) yayınlanmamış olmalıdır (kongre sunumları veya ön baskılar hariç tutulabilir, ancak bu durum açıkça belirtilmelidir).
   • Başkalarının fikirlerini, verilerini veya metinlerini uygun atıf yapmadan kullanmak anlamına gelen intihal, en ciddi etik ihlallerden biridir. Dergiler, intihal tespit yazılımlarını (örneğin, Turnitin, iThenticate) kullanarak gönderilen makaleleri kontrol etmelidir.
   • Kendinden intihal (self-plagiarism) veya metin geri dönüşümü (text recycling) de dikkatle ele alınmalı ve sınırlı tutulmalıdır.

3. Veri Yönetimi ve Tekrarlanabilirlik (Data Management and Reproducibility):

   • Araştırmada kullanılan veriler doğru, eksiksiz ve güvenilir olmalıdır. Veri uydurma (fabrication) veya veri tahrifatı (falsification) kesinlikle kabul edilemez.
   • Mümkün olduğunca, araştırmada kullanılan ham verilerin ve analiz kodlarının, bulguların doğrulanabilirliği ve araştırmanın tekrarlanabilirliği için erişilebilir olması teşvik edilir (örneğin, ek materyal olarak veya kamuya açık veri depolarında).

4. Çıkar Çatışmaları (Conflicts of Interest):

   • Yazarlar, editörler ve hakemler, araştırmanın tasarımı, yürütülmesi, yorumlanması veya yayınlanması sürecini etkileyebilecek potansiyel mali, kişisel veya profesyonel çıkar çatışmalarını açıkça beyan etmelidir.
   • Dergilerin, çıkar çatışmalarının nasıl yönetileceğine dair net politikaları olmalıdır.

5. Hakem Değerlendirme Sürecinde Etik (Ethics in Peer Review):

   • Hakemler, değerlendirdikleri makaleleri objektif, adil ve yapıcı bir şekilde ele almalı, gizliliğe riayet etmeli ve çıkar çatışması durumunda editörü bilgilendirmelidir.
   • Editörler, hakem seçiminde titiz davranmalı, hakem raporlarını dikkatle değerlendirmeli ve nihai kararlarını adil bir şekilde vermelidir.

6. Yayın Sonrası Düzeltmeler ve Geri Çekmeler (Post-Publication Corrections and Retractions):

   • Yayınlanan bir makalede önemli bir hata veya yanlışlık tespit edilirse, dergi bir düzeltme (erratum/corrigendum) yayınlamalıdır.
   • Ciddi etik ihlaller (örneğin, intihal, veri sahteciliği) veya bulguların güvenilirliğini temelden sarsan hatalar durumunda, makalenin geri çekilmesi (retraction) gerekebilir. Bu süreçler şeffaf bir şekilde yürütülmelidir.

7. İnsan ve Hayvan Katılımcıların Korunması (Protection of Human and Animal Subjects):

   • İnsan katılımcıları içeren araştırmalar, ilgili etik kurul onayını almalı ve Helsinki Bildirgesi gibi uluslararası etik ilkelere uygun olarak yürütülmelidir. Katılımcıların bilgilendirilmiş onamı (informed consent) ve gizliliği sağlanmalıdır.
   • Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar, hayvan refahı standartlarına uygun olmalı ve gereksiz acı ve sıkıntıyı en aza indirmelidir.

Kalite Standartları ve Uygulamaları:

Etik standartların yanı sıra, akademik dergilerin uyması gereken temel kalite standartları da bulunmaktadır:

1. Editöryal Süreçlerin Kalitesi:

   • Açıkça tanımlanmış amaç ve kapsam.
   • Alanında uzman ve saygın akademisyenlerden oluşan aktif bir editör kurulu.
   • Şeffaf, adil ve titiz bir hakem değerlendirme süreci (genellikle çift kör veya tek kör).
   • Makale gönderiminden yayına kadar geçen süreçlerin makul bir sürede tamamlanması.

2. Yayınlanan İçeriğin Kalitesi:

   • Makalelerin bilimsel özgünlüğü, metodolojik sağlamlığı ve alana anlamlı katkı sunması.
   • Dil ve anlatım açısından açıklık, tutarlılık ve yüksek standart.
   • Tablo, şekil ve referansların doğru ve standartlara uygun olması.

3. Dergi Politikalarının Şeffaflığı:

   • Yazarlar, hakemler ve okuyucular için tüm yayın politikalarının (yazarlık, hakemlik, etik, açık erişim, ücretler vb.) derginin web sitesinde açıkça ve kolayca erişilebilir olması.

4. Web Sitesi ve Teknik Altyapı:

   • Profesyonel, kullanıcı dostu ve güncel bir web sitesi.
   • Makalelere kolay erişim, DOI gibi kalıcı tanımlayıcıların kullanımı.
   • Uzun vadeli dijital arşivleme politikaları.

5. Uluslararasılaşma:

   • Mümkün olduğunca uluslararası yazar, editör ve okuyucu kitlesine hitap etme çabası.
   • En azından İngilizce başlık, özet ve anahtar kelimelerin kullanımı.

İndeksleme Kuruluşlarının Beklentileri:

Scopus, Web of Science, PubMed, DOAJ gibi saygın indeksleme kuruluşları, dergi başvurularını değerlendirirken yukarıda belirtilen etik ve kalite standartlarına büyük önem verirler. Başvuru sürecinde dergilerin bu standartlara ne ölçüde uyduğu, web sitelerindeki beyanları, yayınlanmış makaleleri ve editöryal süreçleri üzerinden detaylı bir şekilde incelenir. Bu standartlara uyum, bir derginin indekslenmesi için temel bir ön koşuldur ve derginin bilimsel topluluktaki güvenilirliğini ve saygınlığını doğrudan etkiler.

Sonuç olarak, akademik dergi kayıtlarında ve yayıncılık faaliyetlerinde etik ve kalite standartlarına bağlılık, sadece indekslere kabul edilmek için değil, aynı zamanda bilimin dürüstlüğünü korumak ve topluma güvenilir bilgi sunmak için de elzemdir. Yayıncılar ve editörler, bu standartları benimsemek, uygulamak ve sürekli olarak denetlemekle yükümlüdür.