Hesap Verebilirlik ve Şeffaflık: İtiraz ve Şikayet Prosedürlerinin Önemi

Akademik yayıncılık, karmaşık insan ilişkileri ve öznel değerlendirmeler içeren bir süreçtir. En titiz ve adil dergilerde bile, zaman zaman anlaşmazlıklar ve memnuniyetsizlikler ortaya çıkabilir. Bir yazar, makalesinin reddedilme gerekçelerini haksız bulabilir; bir okuyucu, yayımlanmış bir makalede ciddi bir bilimsel hata veya etik bir ihlal tespit edebilir. İşte bu noktada, bir derginin kurumsal olgunluğu ve demokratik yapısı, bu tür anlaşmazlıkları nasıl ele aldığıyla ölçülür.

İtiraz ve Şikayet Prosedürleri (Appeals and Complaints Procedures), bu tür durumlar için önceden belirlenmiş, şeffaf ve adil bir yol haritası sunan politikalardır. Bu politikaların varlığı, derginin sadece kararlar alan bir otorite olmadığını, aynı zamanda kararlarından sorumlu tutulabilen ve hesap verebilen bir kurum olduğunu gösterir. Uluslararası indeksleme kuruluşları ve özellikle yayın etiği konusunda küresel bir standart belirleyen COPE (Committee on Publication Ethics), bu prosedürlerin varlığını, bir derginin iyi yönetişim (good governance) ve etik duruşunun temel bir bileşeni olarak kabul eder.

Bu makalede, net bir itiraz ve şikayet prosedürüne sahip olmanın, bir derginin güvenilirliği ve profesyonelliği üzerindeki kritik rolü incelenmektedir.

1. Editöryal Kararlara İtiraz Prosedürü (Appeals)

Bir yazar, makalesinin reddedilmesine neden olan hakem raporlarında veya editöryal değerlendirmede bariz bir hata, önyargı veya yanlış anlama olduğuna inanıyorsa, bu karara itiraz etme hakkına sahip olmalıdır. Güçlü bir itiraz politikası, şu unsurları içermelidir:

• İtirazın Kapsamı: Hangi durumlarda itiraz edilebileceği net bir şekilde tanımlanmalıdır. Genellikle, itirazlar sadece değerlendirme sürecindeki bariz bir hatanın kanıtlanması (örneğin, hakemin makalenin temelini yanlış anlaması, editörün çıkar çatışmasını göz ardı etmesi) durumunda kabul edilir. Sadece "karardan memnun olmamak" bir itiraz gerekçesi değildir.
• Süreç Adımları: Yazarın itirazını kime (genellikle Baş Editöre), hangi formatta (genellikle yazılı bir mektupla) ve ne kadar sürede yapması gerektiği belirtilmelidir.
• Değerlendirme Mercii: İtirazı kimin değerlendireceği açık olmalıdır. İdeal olarak, bu kişi orijinal kararı veren editörden farklı biri veya Baş Editör'ün kendisidir. Bazı durumlarda, konu Editör Kurulu'nun ilgili üyelerine danışılabilir.
• Potansiyel Sonuçlar: İtiraz sonucunda ne gibi kararlar alınabileceği (örneğin, kararın onanması, makalenin yeni hakemlere gönderilmesi, kararın iptal edilmesi) ve bu kararın nihai olup olmadığı belirtilmelidir.

İndeksler Nezdindeki Anlamı: Bir itiraz prosedürünün varlığı, derginin kendi süreçlerini sorgulamaya açık olduğunu ve potansiyel hatalarını düzeltme iradesi gösterdiğini kanıtlar. Bu, keyfiliğe karşı bir güvencedir ve yazar topluluğu nezdinde derginin adaletine olan güveni artırır.

2. Yayınlanmış İçerikle İlgili Şikayet Prosedürü (Complaints)

Bir derginin sorumluluğu, bir makaleyi yayımlamakla bitmez. Yayın sonrası ortaya çıkabilecek sorunlarla ilgilenmek de görevinin bir parçasıdır. Okuyucular veya diğer araştırmacılar, yayımlanmış bir makalede çeşitli sorunlar tespit edebilirler:

• Bilimsel Hatalar: Metodolojide, analizde veya sonuçlarda ciddi hatalar.
• Etik İhlaller: İntihal, veri sahteciliği, yinelenen yayın (çifte yayın), yazarlık anlaşmazlıkları.
• Diğer Şikayetler: Gizli kalması gereken hasta bilgilerinin ifşası, çıkar çatışmasının beyan edilmemesi vb.

Etkili bir şikayet politikası, şu adımları tanımlamalıdır:

• Şikayetin İletileceği Kanal: Şikayetlerin kime (Baş Editör, Yayın Etiği Editörü vb.) ve nasıl (e-posta vb.) iletileceği.
• Soruşturma Süreci: Derginin, bir şikayet aldığında nasıl bir soruşturma başlatacağı (iddianın ciddiyetini değerlendirme, ilgili yazarlardan açıklama isteme, gerekirse yazarların kurumlarıyla iletişime geçme).
• COPE Yönergelerine Bağlılık: Derginin, bu tür şikayetleri ele alırken COPE'un ilgili akış şemalarını (flowcharts) ve yönergelerini takip edeceğini belirtmesi, sürecin standart ve adil bir şekilde yürütüleceğine dair güçlü bir teminattır.
• Alınacak Önlemler: Soruşturma sonucunda, iddianın ciddiyetine göre alınabilecek önlemlerin (Düzeltme/Erratum yayımlama, Editöryal Endişe Notu/Expression of Concern ekleme, Makaleyi Geri Çekme/Retraction) tanımlanması.

İndeksler Nezdindeki Anlamı: Şeffaf bir şikayet prosedürü, derginin bilimsel kaydın bütünlüğünü koruma konusundaki sorumluluğunu ne kadar ciddiye aldığını gösterir. Bu, derginin sadece yayın yapan değil, aynı zamanda yayınlarının arkasında duran ve gerektiğinde düzeltici eylemlerde bulunan sorumlu bir aktör olduğunun kanıtıdır.

Sonuç

Sonuç olarak, itiraz ve şikayet prosedürleri, bir derginin sadece iyi havalarda değil, fırtınalı havalarda da yolunu bulabilen, olgun ve sağlam bir gemi olduğunu gösterir. Bu politikalar, derginin hesap verebilirlik, şeffaflık ve adalet ilkelerine olan bağlılığının somut bir ifadesidir. İndeksleme kuruluşları, bu tür mekanizmalara sahip olan dergileri, kendi kendini denetleyebilen, topluluktan gelen geri bildirimlere açık ve dolayısıyla daha güvenilir kurumlar olarak görürler. Bu nedenle, bu prosedürleri dikkatlice hazırlamak ve web sitesinde açıkça yayımlamak, bir derginin kurumsal itibarını güçlendiren stratejik bir yatırımdır.