Bibliyografik Tutarlılığın Dergi Kalitesindeki Rolü

Bilim, kendisinden önceki bilgi birikiminin omuzlarında yükselen devasa ve kolektif bir yapıdır. Her yeni araştırma, geçmişteki çalışmalara atıfta bulunarak onlarla bir diyalog kurar, onları doğrular, sorgular veya genişletir. Bu diyaloğun somut ve doğrulanabilir kaydı ise makalelerin kaynakçası (bibliography/references) ve metin içindeki atıflarıdır (citations). Bu atıf zinciri, bilginin izini sürmemizi, bir argümanın temellerini kontrol etmemizi ve bilimsel iddianın dayandığı kanıtları doğrulamamızı sağlar.

Bir derginin, bu zincirin halkalarını ne kadar sağlam ve doğru bir şekilde işlediği, onun akademik titizliğinin en temel göstergesidir. İndeksleme kuruluşları için, bir derginin bibliyografik tutarlılığı ve doğruluğu, basit bir formatlama meselesi değil, derginin bilimsel kayıtların bütünlüğüne ve güvenilirliğine duyduğu saygının bir yansımasıdır. Hatalarla dolu, eksik veya tutarsız bir kaynakça, derginin editöryal süreçlerinin zayıf, özensiz ve profesyonellikten uzak olduğunun en bariz kanıtıdır.

Bu makalede, bibliyografik tutarlılığın üç kritik boyutu incelenmekte ve bu basit görünen detayın, bir derginin saygınlığı üzerindeki derin etkisi ele alınmaktadır.

1. Birebir Eşleşme Prensibi: Atıf ve Kaynakça Arasındaki Senkronizasyon

Bibliyografik tutarlılığın en temel ve pazarlık edilemez kuralı, metin içi atıflar ile kaynakça listesi arasındaki mükemmel uyumdur. Bu uyum iki yönlüdür:

• Metin İçindeki Her Atıf Kaynakçada Olmalı: Bir yazar, metin içinde "(Smith, 2020)" şeklinde bir atıf yaptığında, okuyucu kaynakça listesine gidip "Smith, J. (2020)..." ile başlayan tam künyeyi bulabilmelidir. Eğer kaynakçada bu künye yoksa, atıf boşlukta kalır, doğrulanamaz ve okuyucu için bir hayal kırıklığı yaratır. Bu durum, "kayıp halka" olarak nitelendirilir ve ciddi bir editöryal kusurdur.
• Kaynakçadaki Her Kayıt Metinde Kullanılmalı: Tam tersi de geçerlidir. Kaynakça listesi, bir makalenin sadece "okuma listesi" değildir. Orada yer alan her bir eserin, makalenin argümanını desteklemek için metin içinde en az bir kez kullanılmış olması gerekir. Kaynakçada yer alıp metinde hiç atıf yapılmamış bir kaynak, ya bir dikkatsizlik ürünüdür ya da daha kötüsü, derginin kaynakça listesini yapay olarak şişirerek daha "kapsamlı" görünme çabası olarak yorumlanabilir.

İndeksler Nezdindeki Anlamı: Bu birebir eşleşmenin sağlanamaması, derginin en temel kalite kontrol mekanizmasından, yani yazım denetimi ve redaksiyon (copy-editing and proofreading) sürecinden yoksun olduğunu gösterir. Bu, derginin yayımladığı içeriğe yeterince özen göstermediğinin ve bilimsel kaydın doğruluğunu önemsemediğinin açık bir ilanıdır.

2. Formatlama Disiplini: İlan Edilen Stile Harfiyen Uymak

Akademik disiplinlerin, kaynakları standart bir şekilde göstermek için geliştirdiği çeşitli stiller vardır (APA, MLA, Chicago, Vancouver vb.). Bir derginin, "Yazarlar İçin Rehber" bölümünde hangi stili benimsediğini ilan etmesi ve yayımladığı tüm makalelerde bu stile harfiyen uyması beklenir.

• Tutarlılık Anahtardır: Bir makaledeki kaynakların bir kısmının APA, bir kısmının MLA formatında olması veya aynı format içinde bile (örneğin, dergi adının italik yazılması, sayfa numaralarının formatı gibi) tutarsızlıklar bulunması kabul edilemez.
• Detayların Önemi: Bu, sadece virgül ve noktaların yerinden ibaret değildir. Yazar adlarının yazılışı, yayın yılının parantez içinde olup olmaması, eser başlığının büyük/küçük harf kullanımı, DOI numarasının formatı gibi tüm detaylarda mutlak bir tutarlılık aranır.

İndeksler Nezdindeki Anlamı: Formatlama disiplini, derginin kendi koyduğu kurallara ne kadar sadık kaldığını gösterir. Kendi kurallarına bile uymayan bir derginin, daha karmaşık olan hakemlik veya etik kurallarına ne kadar uyacağı konusunda ciddi şüpheler oluşur. Bu, bir nevi "kırık camlar teorisi" gibidir; küçük bir düzensizlik, daha büyük bir kuralsızlığın ve özensizliğin habercisi olarak algılanır.

3. Doğruluk ve Erişilebilirlik: Referansların Güvenilirliği

Bibliyografik tutarlılık, sadece formatla ilgili değildir. Kaynakçada verilen bilgilerin doğru olması da esastır.

• Künye Bilgilerinin Doğruluğu: Yazar adları, yayın yılı, makale başlığı, dergi adı, cilt/sayı ve sayfa numaraları hatasız olmalıdır. Yanlış yazılmış bir yazar adı veya hatalı bir sayfa numarası, o kaynağa ulaşmayı imkansız hale getirebilir.
• Aktif ve Doğru DOI/URL'ler: Özellikle dijital kaynaklar için, verilen DOI veya URL'lerin çalışır durumda olması kritik öneme sahiptir. "Ölü linkler" içeren bir kaynakça, derginin içeriğinin güncelliğini ve doğruluğunu kontrol etmediğini gösterir.

İndeksler Nezdindeki Anlamı: Yanlış bilgilerle dolu bir kaynakça, bilimsel bir makaleyi güvenilmez bir belgeye dönüştürür. Bu durum, yazarın ve daha da önemlisi, bunu denetlemeden yayımlayan derginin araştırma süreçlerine ne kadar özensiz yaklaştığını ortaya koyar. İndeksler için bu, derginin temel bir güvenilirlik testinden geçememesi anlamına gelir.

Sonuç

Sonuç olarak, bibliyografik tutarlılık ve doğruluk, bir derginin akademik titizliğinin mikroskobik bir incelemesidir. Bu alandaki kusurlar, küçük ve önemsiz gibi görünse de, aslında derginin genel kalite kontrol mekanizmalarının, editöryal disiplininin ve bilginin bütünlüğüne olan saygısının ne kadar zayıf olduğunu gözler önüne serer. Saygın bir dergi, atıf zincirinin her bir halkasının sağlam, doğru ve yerli yerinde olmasını sağlamakla yükümlüdür. Çünkü bilimin kırılmaz zinciri, en zayıf halkası kadar güçlüdür.