Akademik İndekslerde Makale Değerlendirme Süreçleri
Akademik indeksler, bilimsel literatürün kalitesini ve güvenilirliğini sağlamada merkezi bir rol oynar. Bu indekslere (örneğin Scopus, Web of Science, PubMed) dahil edilecek dergilerin ve bu dergilerde yayınlanacak makalelerin titiz bir değerlendirme sürecinden geçmesi beklenir. Makale değerlendirme süreçleri, hem dergilerin indekslere kabulü aşamasında hem de indekslenmiş dergilerin kendi iç işleyişlerinde kritik bir öneme sahiptir. Bu süreçler, bilginin doğruluğunu, özgünlüğünü ve bilimsel katkısını temin ederek akademik iletişimin sağlıklı bir şekilde yürümesine olanak tanır.
İndeksleme Kuruluşlarının Dergi Değerlendirme Süreçleri:
Bir derginin saygın bir akademik indekse kabul edilmesi için başvurduğunda, indeksleme kuruluşu tarafından kapsamlı bir değerlendirmeye tabi tutulur. Bu değerlendirme genellikle derginin kendi makale değerlendirme süreçlerinin kalitesine odaklanır:
-
Editöryal Politika ve Kapsamın İncelenmesi:
- Derginin açıkça tanımlanmış bir amacı, kapsamı ve hedef kitlesi olup olmadığına bakılır.
- Yayın politikalarının (etik kurallar, hakemlik süreci, açık erişim politikası vb.) şeffaf ve uluslararası standartlara uygun olup olmadığı değerlendirilir.
-
Hakem Değerlendirme (Peer Review) Sürecinin Niteliği:
- Bu, indeksleme kuruluşları için en kritik değerlendirme alanlarından biridir. Derginin uyguladığı hakemlik modelinin (örneğin, çift-kör, tek-kör, açık hakemlik) ne olduğu ve bu sürecin ne kadar titizlikle yürütüldüğü incelenir.
- Hakemlerin seçimi, değerlendirme kriterleri, hakem raporlarının kalitesi ve editörlerin bu raporları nasıl kullandığı mercek altına alınır.
- Hakemlerin alanında uzman, bağımsız ve çıkar çatışması olmayan kişilerden seçilmesi beklenir.
-
Editör Kurulunun Yetkinliği ve Çeşitliliği:
- Derginin editör kurulunda yer alan kişilerin akademik geçmişleri, uzmanlık alanları ve uluslararası tanınırlıkları değerlendirilir.
- Editör kurulunun coğrafi ve kurumsal çeşitliliği, derginin uluslararası bir perspektife sahip olup olmadığını gösterir.
-
Yayınlanan Makalelerin Kalitesi:
- İndeksleme kuruluşları, derginin daha önceki sayılarından rastgele seçilen makaleleri inceleyerek bilimsel özgünlük, metodolojik sağlamlık, bulguların önemi ve alana katkı gibi açılardan değerlendirir.
- Makalelerin dil kalitesi, sunum standartları ve referansların doğruluğu da dikkate alınır.
-
Yayın Etiği Uygulamaları:
- Derginin intihal, veri sahteciliği, çıkar çatışmaları gibi etik ihlallere karşı ne tür önlemler aldığı ve bu tür durumlarla nasıl başa çıktığı incelenir. COPE gibi etik kılavuzlara uyum beklenir.
İndekslenmiş Dergilerin Kendi İçindeki Makale Değerlendirme Süreçleri:
Bir dergi bir indekse kabul edildikten sonra da kendi içinde titiz bir makale değerlendirme süreci yürütmeye devam etmelidir. Bu süreç genellikle şu adımları içerir:
-
İlk Editöryal Değerlendirme (Desk Review):
- Yazar tarafından gönderilen makale, öncelikle baş editör veya alan editörü tarafından derginin amaç ve kapsamına uygunluk, temel kalite standartları (özgünlük, dil, format), intihal olasılığı ve genel bilimsel ilgi açısından değerlendirilir.
- Bu aşamada uygun bulunmayan makaleler, hakem sürecine gönderilmeden yazara iade edilebilir (desk rejection).
-
Hakem Ataması:
- İlk değerlendirmeyi geçen makaleler için editör, konuya uygun, alanında uzman ve çıkar çatışması olmayan en az iki (bazen daha fazla) hakem belirler.
- Hakemlere makaleyi değerlendirmeleri için bir davet gönderilir ve genellikle belirli bir süre tanınır.
-
Hakem Değerlendirmesi:
- Hakemler, makaleyi bilimsel özgünlük, metodolojik yeterlilik, bulguların geçerliliği ve güvenilirliği, sonuçların önemi, literatüre katkı, dil ve anlatım kalitesi gibi kriterlere göre detaylı bir şekilde inceler.
- Değerlendirmelerini ve önerilerini (kabul, küçük revizyon, büyük revizyon, ret) içeren bir raporu editöre sunarlar. Bu raporlar genellikle yapıcı eleştiriler ve makalenin geliştirilmesine yönelik öneriler içerir.
-
Editöryal Karar:
- Editör, gelen hakem raporlarını dikkatlice inceler. Hakem görüşleri arasında çelişki olması durumunda ek hakem görüşüne başvurabilir veya kendi uzmanlığına dayanarak bir karar verebilir.
- Olası kararlar şunlardır:
- Kabul (Accept): Makale olduğu gibi veya çok küçük düzeltmelerle kabul edilir.
- Küçük Revizyon (Minor Revision): Yazardan, hakemlerin belirttiği küçük çaplı düzeltmeleri yapması istenir.
- Büyük Revizyon (Major Revision): Makalenin kabul edilebilmesi için önemli yapısal, metodolojik veya içeriksel değişiklikler yapılması gerekir.
- Ret (Reject): Makale, derginin yayın standartlarını karşılamadığı veya önemli kusurları olduğu için reddedilir.
-
Revizyon Süreci (Gerekirse):
- Revizyon istenen yazarlar, hakem ve editör yorumlarına yanıtlarını içeren bir mektupla birlikte (response to reviewers) düzeltilmiş makaleyi tekrar gönderirler.
- Editör, yapılan revizyonların yeterli olup olmadığını değerlendirir. Gerekirse revize edilmiş makale tekrar hakemlere gönderilebilir.
-
Nihai Kabul ve Yayın Hazırlığı:
- Tüm revizyonlar tatmin edici bulunduğunda, makale nihai olarak kabul edilir ve yayın hazırlığı (mizanpaj, dil kontrolü, prova okuma) sürecine girer.
Makale Değerlendirme Süreçlerinde Kaliteyi Artırma Yolları:
- Şeffaf Kriterler: Hem yazarlar hem de hakemler için net ve şeffaf değerlendirme kriterleri belirlemek.
- Eğitimli Hakemler: Hakemlere yönelik eğitimler veya rehberler sunarak değerlendirme kalitesini artırmak.
- Zamanında Geri Bildirim: Değerlendirme süreçlerini makul sürelerde tamamlamak ve yazarlara zamanında geri bildirim sağlamak.
- Yapıcı Eleştiri: Hakemlerin eleştirilerinin yapıcı ve makalenin gelişimine odaklı olmasını teşvik etmek.
- Etik İlkelerin Gözetilmesi: Tüm süreç boyunca etik ilkelere (gizlilik, çıkar çatışması yönetimi, tarafsızlık) sıkı sıkıya bağlı kalmak.
Akademik indekslerde yer alan dergilerin uyguladığı titiz makale değerlendirme süreçleri, bilimsel bilginin kalitesinin ve güvenilirliğinin temel güvencesidir. Bu süreçler, hem bilimin ilerlemesine katkıda bulunur hem de araştırmacıların çalışmalarının hak ettiği değeri görmesini sağlar.